Saga hússins

Safnahúsið

Þjóðmenningarhúsið var byggt fyrir Landsbókasafn Íslands og Þjóðskjalasafn Íslands á árunum 1906 til 1908 og opnað almenningi vorið 1909. Þjóðminjasafn Íslands og Náttúrugripasafn Íslands voru einnig í húsinu um langt árabil. Í Safnahúsinu, eins og það var fljótlega kallað, voru því lengi vel undir einu þaki allir helstu dýrgripir íslensku þjóðarinnar.

Helsti frumkvöðull að byggingu Safnahússins var Hannes Hafstein fyrsti ráðherra Íslands. Í byggingarnefnd, sem Alþingi kaus, sátu Jón Jacobson landsbókavörður, Guðmundur Björnsson landlæknir og Tryggvi Gunnarsson, bankastjóri. Hannes Hafstein valdi danskan arkitekt, Johannes Magdahl Nielsen, til að teikna húsið. Hann leysti verkið af mikilli kostgæfni eins og húsið ber vott um. Sjálfur kom hann aldrei til Íslands en umsjónarmaður byggingarinnar fyrir hans hönd var starfsbróðir hans Frederick Kiörboe. Hann teiknaði eikarhúsgögnin í lestrarsalinn sem enn eru í húsinu. Kringlan við Alþingishúsið er einnig verk hans.

Húsið reisti Trésmíðafélagið Völundur undir forystu Guðmundar Jakobssonar. Fyrir steinsmíðinni stóð Guðjón Gamalíelsson, fyrir trésmíðinni Helgi Tordersen og járnsmíðinni Páll Magnússon. Innanstokksmuni flesta smíðaði Jón Halldórsson, en tréskurð annaðist Stefán Eiríksson. Hornsteinn hússins var lagður 23. september 1906, á ártíðardegi Snorra Sturlusonar. Á hann er letrað Mennt er máttur.

Utan á gafla og hliðar hússins eru letruð nöfn átta íslenskra bókmenntaskörunga ásamt fæðingar- og dánarárum þeirra. Þeir eru: Ari Þorgilsson, Snorri Sturluson, Guðbrandur Þorláksson, Hallgrímur Pétursson, Jón Halldórsson, Eggert Ólafsson, Jón Espólín og Sveinbjörn Egilsson. Dyraumgjörð hússins er úr graníti og yfir dyrunum er höggvinn fálkaskjöldur með kórónu, sem á byggingartíma hússins var ríkismerki Íslands.

Landsbókasafnið og Þjóðskjalasafnið fengu upphaflega um það bil þriðjung hússins hvort til afnota. Að auki fékk Landsbókasafnið lestrarsalinn í miðrými hússins. Þjóðminjasafnið fékk rishæðina og var þar frá 1908 og fram til ársloka 1950 er flutt var í núverandi hús á Suðurgötu. Var bókum og skjölum þá komið fyrir á hæðinni.

Náttúrugripasafnið var á 1. hæð hússins. Þegar safnið flutti út haustið 1960 var húsnæðið fengið handritadeild Landsbókasafns og Handritastofnun Íslands (fyrirrennara Stofnunar Árna Magnússonar) til notkunar. Landsbókasafnið flutti í Þjóðarbókhlöðuna í árslok 1994 en geymdi bækur á Hverfisgötunni fram til ársloka 1998. Um sama leyti flutti Þjóðskjalasafnið endanlega í framtíðarhúsnæði sitt að Laugavegi 162.

Nýtt hlutverk og endurbætur á húsinu

Gamla Safnahúsið fékk nýtt og breytt hlutverk, þegar Davíð Oddsson þáverandi forsætisráðherra opnaði Þjóðmenningarhúsið á skírdag 20. apríl árið 2000. Veglegar sýningar voru opnaðar sama dag. Auk sýninganna voru fundarstofur í vesturálmu til sýnis, en þar eru litlar þemasýningar. Við opnun tók veitingastofa til starfa í húsinu, sem auk veitingasölu, leigir út fundarstofur vesturálmunnar. Þjóðmenningarhúsið heyrði undir forsætisráðuneytið frá stofnun til 1. október 2009 en þá færðist starfsemin undir mennta- og menningarmálaráðuneytið.

Með tilliti til fyrirhugaðra breytinga á starfsemi hússins voru gerðar gagngerar endurbætur á húsinu á árunum 1997-2000. Endurbæturnar fólust í fyrsta lagi í utanhússviðgerðum, þ.e. múr- og sprunguviðgerðum, endurnýjun glugga, málun og koparklæðningu þaks. Í öðru lagi fólust endurbæturnar í lóðarframkvæmdum, þar sem yfirborð lóðarinnar var endurnýjað, og í þriðja lagi í endurbótum innanhúss, þar sem húsið var endurnýjað að innan með tilliti til friðunar þess og breyttrar starfsemi.

Stjórn Þjóðmenningarhúss

Forsætisráðherra hefur skipað stjórn stofnunarinnar til fjögurra ára í senn að fengnum tillögum frá menntamálaráðuneyti og fjármálaráðuneyti. Í fyrstu stjórn voru skipuð árið 1999 Salome Þorkelsdóttir fyrrverandi forseti Alþingis, formaður án tilnefningar, og meðstjórnendur Jóhannes Nordal fyrrverandi seðlabankastjóri tilnefndur af fjármálaráðuneyti og Ólafur Ásgeirsson þjóðskjalavörður tilnefndur af menntamálaráðuneyti. Andri Snær Magnason rithöfundur tók við af Ólafi Ásgeirssyni í stjórn hússins 27. febrúar árið 2002 samkvæmt tilnefningu menntamálaráðuneytis. Stjórnin hefur verið endurskipuð fyrst árið 2003 og síðan árið 2007 til 14. apríl 2011. Þá mun mennta- og menningarmálaráðherra skipa þrjá menn í stjórn hússins til fjögurra ára þar sem Þjóðmenningarhúsið heyrir nú undir ráðuneyti hans.

Forstöðumenn Þjóðmenningarhúss

Forsætisráðherra skipaði þá forstöðumenn sem starfað hafa við Þjóðmenningarhúsið en mennta- og menningarmálaráðherra mun skipa næstu forstöðumenn. Forstöðumaður við opnun hússins 20. apríl árið 2000 var Guðmundur Magnússon sagnfræðingur, en hann lét af störfum sem forstöðumaður 27. febrúar 2002 og var Sveinn Einarsson settur forstöðumaður til ágústloka 2002. Guðríður Sigurðardóttir tók við sem settur forstöðumaður frá 29. september 2002 í leyfi frá embætti ráðuneytisstjóra í menntamálaráðuneyti. Guðríður fluttist milli embætta og var skipuð forstöðumaður Þjóðmenningarhússins þann 16. mars 2003. Hún lét af störfum að eigin ósk hinn 1. maí 2008 og var Guðrún Garðarsdóttir, skrifstofustjóri og staðgengill forstöðumanns, settur forstöðumaður frá sama tíma. Markús Örn Antonsson, sendiherra Íslands í Kanada, fluttist milli embætta og var skipaður forstöðumaður Þjóðmenningarhússins frá 1. september 2008.